Beschreibung ausdrucken  Permalink: https://manuscripta.at/?ID=39652 
Fiecht-St. Georgenberg, Benediktinerstift, Hs. 17 (Ms. 132)
DECEMBRIUS. PS.-CICERO. VEGETIUS. PETRARCA
Papier   91 Bl.   220 × 150   Süddeutscher Raum, vor 1463 (Nachträge datiert und lokalisiert Enns, 1463)   
Handschrift aus 3 Teilen zusammengesetzt: 1  (1-4) Enns, 1463; 2  (5-84) nach 1463; 3  (85-91) Enns, 1463
 Wasserzeichen:  Metadaten zu Teil 1, Teil 2, Teil 3  |  Vorschau Bilder zu Teil 1, Teil 2, Teil 3  |  Einzelbilder: fol. 2, 6, 9, 67, 79, 87.
Literatur zur Handschrift (Anzahl: 10)

Papier teilweise fleckig und leicht gewellt (Wasserschaden). Drei Teile: I (1–4), II (5–84), III (85–91). In den Lagenmitten beschriebene Pergamentfälze (Textualis) 13. Jh. Am oberen rechten Rand Foliierung in Bleistift 20. Jh.

Teil 11-4   Papier   Enns, 1463
Lagen: II4
Bl. 1 und 2 am Rand Klebespuren, zumindest Bl. 1 wohl ursprünglich als VDS aufgeklebt.
Schrift:
(1v-3r) Schriftraum: 150/160 × 85/100    Zeilenzahl: wechselnd   
Schriftart: Humanistica
Gleiche Hand wie T. 3, möglicherweise auch wie Inhaltsverzeichnis und Nachträge.
Teil 25-84   Papier   nach 1463
Lagen: 8.V84
Bl. 5 unten ursprünglich Wappen (siehe bei G), ausgeschnitten, Bl. 6 Schnittspuren. Reklamanten, teilweise beschnitten. Bl. 5r–22r am oberen rechten Rand zeitgenössische Foliierung, arabische Zahlen in roter Tinte 1–18.
Schrift: 2 verschiedene Schriften/Schreiber
Schrift 1(5r–84v) Schriftraum: 150 × 82/85    Zeilenzahl: 24-28   
Schriftart: Bastarda
Zirkelstiche, teilweise beschnitten. Bastarda, datiert Terminus ante quem 1463 (Nachtrag Bl. 53r).
Schrift 2(Nachträge) Schriftart: Humanistica
Inhaltsverzeichnis am VDS, Bl. 1r Vers, Einträge auf Bl. 53r–v, 55v, 61v–62r, 64r–65r, 75v; datiert Bl. 53r In Aniso Haustrie anno 1463° in festo assumpcionis beate virginis Marie (15. August 1463, Enns) möglicherweise von gleicher Hand. Möglicherweise von gleicher Hand wie Texte in T. 1 und 3.
Ausstattung: Illuminiert   Rubriziert   Fleuronnéeinitiale(n)   
Rubrizierung in restlicher Handschrift nicht ausgeführt, teilweise Platz für Initialmajuskeln ausgespart, teilweise Ausführung in schwarzer Tinte (z. B. Bl. 42v, 43v).
Teil 385-91   Papier   Enns, 1463
Lagen: III90 + 191
Schrift:
(85v-89v) Schriftraum: 150/160 × 85/100    Zeilenzahl: 40-42   
Schriftart: Humanistica
Gleiche Hand wie T. 1, möglicherweise auch wie Nachträge.

Hs. enthält 2 Fragmente
E   Pergament   11. Jh.
Vor der ersten Lage Fragment aus einer Pergamenthandschrift (11. Jh.) mit Neumen, urspr. wohl am VDS angeklebt.
Schrift:
Schriftart: Karolingische Minuskel – Neumen
Ausstattung: Rubriziert   
Falz   Pergament   13. Jh.
Pergamentfälze zur Verstärkung der Lagenmitten.
Schrift:
(Pergamentfälze in Lagenmitten) Schriftart: Textualis

Einband: Süddeutscher Raum     15. Jh.     Gotisch     Streicheisenlinien   Blindstempel        
Braunes Leder über Holz mit Streicheisenlinien und Blindstempeln. Einband über Resten eines älteren braunen Ledereinbandes wohl noch im 15. Jh. angebracht, im Bereich des Rückens und VD und HD untere Ecken Leder sichtbar. VD: drei von zweifachen Streicheisenlinien gebildete Rahmen, Rahmen 1 gefüllt mit Blindstempeln Blatt mehrteilig, mit gerader Mittelrispe, gefiedert/gezähnt (Nr. 1), Rosette, vierblättrig, Blütenblätter spitz zulaufend (Nr. 2); Rahmen 2 gefüllt mit Rosette in Kreis, sechsblättrig, mit Zwischenblättern (Nr. 3), Rosette, sechsblättrig (Nr. 4); Mittelfeld von zweifachen Streicheisenlinien diagonal unterteilt und mit von zweifachen Streicheisenlinien gebildeter eingeschriebener Raute, in den Feldern Einzelstempel Nr. 1 und Nr. 2. Vier runde Eckbeschläge und ein Mittelbeschlag. Signaturschild Pergament (siehe bei G), darunter Reste eines ehemaligen Titelschildchens. HD: von zweifachen Streicheisenlinien gebildeter Rahmen mit Einzelstempeln Nr. 1 und Nr. 3, Mittelfeld von zweifachen Streicheisenlinien diagonal unterteilt und mit von zweifachen Streicheisenlinien gebildeter eingeschriebener Raute, in den Feldern Einzelstempel Nr. 1 und Nr. 4. Fünf Beschläge wie am VD. Reste einer Leder-Metall-Schließe. Rücken: Reste eines älteren Ledereinbandes sichtbar: drei Doppelbünde. VDS und HDS Papier 15. Jh. Am VDS Inhaltsverzeichnis Libri Petri Candidi / Invectiva Salustii Crispi in Ciceronem / Invectiva responsorialis Marci Ciceronis in Salustium / de nominibus officialium urbis Rome / de nominibus ortu iuris utriusque / translacio Francisci Petrarce in historiam quam quendam Johannes audivit recitare de fide giugali / Comedia Ulfi. Darunter Besitzvermerke und Signatureintragungen (siehe bei G). Am HDS Federprobe. Bl. 1 und 91 ursprüngliche Spiegelblätter, heute gelöst.


Besitzhinweise und Signaturen: Am VDS Kaufvermerk 1472 von der Hand des Abtes Kaspar II. Augsburger (1469–1491): Liber monasterii montis s. Georgii quem dominus Gaspar abbas comparavit anno 1472. Erwerbung durch Abt Kaspar Augsburger (1469–1491), der persönliche Kontakte zu italienischen Humanisten pflegte und vielleicht auch mit Petrus Candidus Decembrius bekannt war (vgl. Gerhard Weiss, Beiträge zur Geschichte der Benediktinerabtei St. Georgenberg im späten Mittelalter und zu Beginn der Neuzeit [Dissertation]. Innsbruck 1969, hier: 82. Gerhard Weiss, Abt Caspar Augsburger von St. Georgenberg [1469 bis 1491]. Humanist und Diplomat unter Sigmund dem Münzreichen. Veröffentlichungen des Museum Ferdinandeum 50 [1970] 219–238, hier: 228). Bl. 5 unten ausgeschnittenes Besitzerwappen Kaspar Augsburgers, vgl. Hs. 161 (Ms. 183) (hier erhalten), sowie Hs. 29 (Ms. 58), Hs. 31 (Ms. 66), Hs. 160 (Ms. 177) und Hs. 165 (202) (jeweils herausgeschnitten). Von Augsburger in Auftrag gegeben Hs. 26 (Ms. 63); bei Hs. 30 (Ms. 55), Hs. 142 (Ms. 113) und Hs. 151 (Ms. 165) aufgrund des Besitzvermerks, bei Hs. 29 (Ms. 58) und Hs. 156 (Ms. 171) (beide dat. 1472) aufgrund des Kaufvermerks Erwerb unter Kaspar Augsburger sicher, vermutet außerdem bei Hs. 20 (Ms. 141), Hs. 27 (Ms. 64), Hs. 41 (Ms. 77).
Bl. 6r und 89v Besitzvermerk 17. Jh. in schwarzer Tinte Ad Bibliothecam Monasterii Montis S. Georgii 1659. VD Signaturschild 17. Jh. mit Signatur (in Rot) P III, Bl. 1r Signaturvermerk 19. Jh. in schwarzer Tinte III,132. VDS Besitz- und Signaturvermerk in blauer Tinte 20. Jh. Bibl. Fiecht, Hs. 132. Bl. 1r Klassifikationsvermerk in Bleistift 20. Jh. DK 04: 091 / HS 17 darunter DK 871-2:091.
Kataloge: Im Katalog Benedikt Herschl (um 1650, St. Georgenberg-Fiecht, Bibl., o. Sign.) eingetragen auf S. 262 als Petri Candidi invectiva Salustii in Ciceronem MS in 4 M. Im Inventar von Bachmann 1939, 97 unter g) Dichtungen als Über Sallust Cicero Petrus candidus, Petrarca etc. 15. Jh., Signatur MS 132 B IV 4 eingetragen. Im Handschriftenkatalog von Santer/Kramer 1978, 68–89 verzeichnet. Im Katalog Jeffery/Yates 1985, 205–208, beschrieben unter der HMML-Projektnummer 28,831, Mikroverfilmung 1973.
HS 03.10.25 (erg. AP 29.1.26); Wasserzeichen: Maria Stieglecker, Feb. 2026
"Inventar von Bachmann", "Handschriftenkatalog von Santer/Kramer", "Jeffery/Yates 1985", "Walther, Proverbia", "Théologie ", "PL ", "Walther, Initia", "Chevalier ", "RB "
alle Initien
Teil 1
Fragment eines Antiphonars. Ausschnitt aus dem Invitatorium und der 1. und 2. Nokturn am Festtag des Hl. Benedikt (21.03.), mit Neumen.
(1r) Sentenz. Darunter Signatur- und Klassifikationsvermerke (siehe bei Geschichte). (Vgl. Walther, Proverbia Nr. 1029.).
   1
1r Gaza frequens libicos duxit carthago triumphos.
(1v-2r) Alanus ab Insulis Carmen de incarnatione Christi; De septem artibus liberalibus (Druck: Marie-Thérèse D’Alverny, Alain de Lille et la ‘Theologia’, in: L’homme devant Dieu. FS Henri de Lubac 2 [Théologie 57]. Paris 1964, 111–128 hier: 126–128. PL 210, 577–580, mit leichten Abweichungen. – Walther, Initia Nr. 6042).
   1
1v Tit.: Versus de septem scientiis liberalibus.
Semptem sunt artes liberals. Sentias quae sint et quales. Grammatica. Exceptivam actionem Verbi (!) patis (!) excipit ... — ... In effectu dans perfectum Lumen in caligine.
(2r) Hildebertus Lavardinensis (Cenomannensis) Versus de horis quotidianus (Ed.: A. Brian Scott, Hildeberti Cenomannensis Episcopi Carmina Minora. München, Leipzig 2001, 54. – Walther, Initia Nr. 8988. Chevalier Nr. 8680).
   1
2r Tit.: De septem horis canonicis quare sint instituta.
In matutino damnatur tempore Christus ... — ... Christus bis sena custodia ponitur hora.
(2r) Notiz.
   1
2r Tit.: Tres sunt vires animae.
Memoria / Intelligentia / Voluntas inhabitat autem pater / filius / spiritus sanctus.
(2v-3r) Ps.-Ignatius Antiochenus(Epistolae IV) Epistolae ad Mariam; Epistolae ad s. Johannem Evangelistam. (Ed.: Franz Xaver Funk / Franz Diekamp [Hrsg.], Patres apostolici. Vol. II. Editio III valde emendatam et auctam paravit Franciscus Diekamp. Tübingen 1913, 319–322. PG 5, 941–946. Beide Editionen mit abweichender Reihenfolge [Epistolae ad Mariam in Hs. vor Epistolae ad Johannem]. – Stegmüller, RB Nr. 165).
   4
2v Tit.: Epistola sancti Ignatii ad sanctam Mariam matrem Iesu.
Christifferae Mariae suus Ignatius. Me neophitum Iohannis tui discipulum ... — ... ex te et per te et in te confortentur amen.
2v Tit.: Epistola beatae mariae viginis ad sanctum Ignatium.
Ignatio dilecto apostolo humilis ancilla Christi. De Iesu quae a Iohanne audisti ... — ... exulted spiritus tuus in Deo salutari tuo amen.
2v Tit.: Epistola sancti Ignatii ad sanctum Iohannem evangelistam.
Ignatius et qui cum eo sunt fratres. De tua mora dolemus graviter ... — ... tu autem diligentissimo disponas cum desiderio meo et vale.
3r Tit.: Epistola alia sancti Ignatii ad sanctum Iohannem evangelistam.
Iohanni sancto seniori suus Ignatius. Si licitum est mihi aput te ad Ierusalem partes volo ascendere ... — ... propera me iubeas et vale.
(3r) Akrostichon zu "Ihesus".
   1
3r Tit.: De nomine Iesus.
Initium totius dilectionis / Hostia vera nostra redemptionis / Exemplum obedientiae et humilitatis / Sanitas nostra infirmitatis / Vita nostra mortalitatis / Spes nostra salvationis – Iesus.
(3r) Notiz: Wunden Jesu.
   1
3r Tit.: Numerus vulnerum Christi.
Milia bis bina sexcenta sex quoque dena Vulnera sunt Christi quae care sustinuisti.
(3v-4v) Leer.
Teil 2
(5r-42r) Petrus Candidus DecembriusGrammaticon. (Vgl. Vittorio Zaccaria, Sulle opere di Pier Candido Decembrio. Rinascimento 7 (1956) 13–74, v. a. 20. – Mario Emilio Cosenza, Biographical and bibliographical dictionary of the Italian humanists and of the world of classical scholarship in Italy : 1300 – 1800 Vol. 2, 1196 (7). – Paolo Viti, Dizionario biografico degli italiani vol. XXXIII Roma 1987, 492.).
(5r-28v) Buch I.
   3
5r Tit. (von späterer Hand): Petri Candidi grammaticon liber incipit primus foelicibus ac bonis auspiciis.
5r Prolog: Qui amico detrahit ut alteri sufficiat ... — ... Cum interim venusta aliquo ere veneratur sola mors ad se tempus vendicat.
5v Tit.: Incipit tractatus.
Antiquis mos fuit ut apud Castonium (!) legimus ... — ... vix cum labore et vix statim designat etc.
(28v-42r) Buch II.
   1
28v Schlusschrift: P. Candidi Gramaticon liber secundus explicit de proprietate verborum latinorum Deo gratias.
(42v-53r) Petrus Candidus DecembriusHistoria Peregrina liber 3, De Romanorum muneribus.
(42v-43r) Register, Kapitelüberschriften.
   1
42v Explicatis hiis quae de Cosmographia genituraque hominis polliciti eramus ... — ... de lupercalibus.
(43v-53r) Text. (Vgl. Vittorio Zaccaria, Sulle opere di Pier Candido Decembrio. Rinascimento 7 (1956) 13–74, v. a. 18–20. – Paolo Viti, Dizionario biografico degli italiani vol. XXXIII Roma 1987, 492.).
   2
43v Urbem Romam ut inquit Caspus (!) condidere eam habuere initio ... — ... ac procreant ludos autem celebrantes lupercos dictabant etc.
43v Schlusschrift: P. Candidi liber 3us finit [von späterer Hand:] in aniso Austriae anno 1463° ub festo assumptionis beate virginis Mariae.
(53v-55v) Ps.-Sallustius CrispiusInvectiva in Ciceronem. (Ed.: L. D. Reynolds, C. Sallusti Crispi Catilina, Iugurthina, Historiarum Fragmenta selecta. Oxford 1991, 225–228; A. Kurfess, Appendix Sallustiana. Leipzig 1967, 1–8).
   2
53v Tit. (von späterer Hand): Invectiva Salustii Crispi in Marcum Ciceronem.
[G]raviter et iniquo in patienti animo ... — ... neque in hac neque in illa parte fidem habens.
53v Schlussschrift: Explicit invectiva Crispi Salusti in Ciceronem.
(55v-61r) Ps.-Marcus Tullius CiceroInvectiva in Sallustium Crispum. (Ed.: Ed. L. D. Reynolds, C. Sallusti Crispi Catilina, Iugurthina, Historiarum Fragmenta selecta. Oxford 1991, 229–237; A. Kurfess, Appendix Sallustiana. Leipzig 1967, 9–21).
   2
55v Tit. (von späterer Hand): Invectiva Marci Tulii Ciceronis in Salustium Crispum feliciter incipit.
[E]a demum magna voluptas tibi est ... — ... si qua ego honeste fari possim.
55v Schlussschrift: Explicit invectiva Marcii Tuli Ciceronis in Salustium Crispum.
(61v) Nachtrag, Notiz zu den 9 Musen.
   1
61v Tit.: Nota de 9 musis.
Euterpe prima musarum tibie rectrix interpretatur Euterpe delectatio ... — ... alium studio aprehendere velit.
(62r-64r) Flavius Vegetius Renatus Epitoma rei militaris, Auszug (Liber II, Cap. 7–19). (Ed.: Michael Reeve, Vegetius: Epitoma rei militaris (Scriptorum classicorum bibliotheca Oxoniensis. Oxford classical texts) Oxford 2004, ?. u. a. - Parallelüberlieferung: Klosterneuburg, Stiftsbibl., CCl 740, Bl. 209v–212v.).
   1
62r Tit. (von späterer Hand): De nominibus officiorum romanae urbis.
Trifibunus (!) maior per epistolam sacram imperatoris iudicio destinatur ... — ... munificent vocati quod haec munera faciunt Antonius.
(64r-64v) Notiz zu römischem und kanonischem Recht. (Parallelüberlieferung: Klosterneuburg, Stiftsbibl., CCl 740, Bl. 212v–213v.). Kapitelüberschriften am Rand von späterer Hand ergänzt.
   1
64r Nota quod a primo quo Roma fuit semper aliquas leges habuit institutas ... — ... non dispensatur a papa videlicet Nicaenum, Constantinopolitanum, Chalcedonenum, Ephesianum.
(65r-75r) Franciscus Petrarca Epistolae Seniles 17,3 / Prolog, Historia Griseldis (Ed.: Silvia Rizzo, Francesco Petrarca: Res seniles. Libri XIII–XVII. Firenze 2017, 442–474. J. Burke Severs, The Clerk's Tale, in: Sources and Analogues of Chaucer's Canterbury Tales, ed. W. F. Bryan and Germaine Dempster. New York 1958, 296–331. Pierre Laurens, Pétrarque: Oevres. Lettres de la veillesse Tome V, Livres XCI, XVII et XVIII / Rerum senilium Libri XVI–XVIII [Les classiques de l'humanisme 42]. Paris 2013, 161–193).
   3
65r Tit. (von späterer Hand): Francisci Petrarcae translatio in historiam Iohannis cuiusdam amici sui de fide coniugali.
65r Inc. (Prolog): [L]ibrum tuum quem nostro materno eloquio ut opinor
66r Inc. Text (fließender Übergang): Est ad Italiae locus occiduum ... — ... haec muliercula passa est etc.
(75v-84v) Guilelmus BlesensisComoedia Aldae, unvollständig (Ed.: Friedrich Lohmeyer, Guilelmi Blesensis Aldae comoedia. Leipzig 1892. – Walther, Initia Nr. 3705 und Nr. 4914).
   1
75v Tit. (von späterer Hand): Comoedia Ulfi.
[D]um parit Alda perit Ulfus pro coniuge natam ... — ... Quamvis affirmet ille quod illa negat [
Teil 3
(85r) Leer.
(85v-89v) Honorius Augustodunensis Imago mundi, Liber III, Exzerpte (Ed.: Valerie I. J. Flint, Honorius Augustodunensis imago mundi. Archives d’histoire doctrinale et littéraire du moyen âge 57 [1982] 7–153, Buch 3 ab 123; PL 172, Buch 3 165–188).
   1
85v Tit.: De regno Assyriorum tempore Seruth aetate 2a oritur.
Aput Babel primus regnavit Nemrod Gigas ... — ... defecit regnum Syriae quod stetit per annos CC LXX etc.
(90r-91r) Leer.
(91v) Notiz: Auszug aus Honorius Augustodunensis: Imago mundi, Liber III, prima etas (Ed.: Valerie I. J. Flint, Honorius Augustodunensis imago mundi. Archives d’histoire doctrinale et littéraire du moyen âge 57 [1982] 7–153, Buch 3 ab 123; PL 172, Buch 3 165–188).
   1
91v Prima aetas a creatione mundi continet iuxta veritatem hebraicam ... — ... usque ad Abraham continet iuxta veritatem hebraicam et XC[
  I n i t i e n
   22