Beschreibung ausdrucken  Permalink: https://manuscripta.at/?ID=39657 
Fiecht-St. Georgenberg, Benediktinerstift, Hs. 24 (Ms. 59)
ASZETISCH-KANONISTISCHE SAMMELHANDSCHRIFT
Papier   169 Bl.   205 × 155   Diözese Salzburg (?), um 1475/1480
 Wasserzeichen:  Metadaten  |  Vorschau Bilder  |  Einzelbilder: fol. 6, 17, 154, 166.
Literatur zur Handschrift (Anzahl: 2)

Lagen: 7.VI84 + (VI–1)95 + 3.VI131 + (VI–5)138 + V148 + VI160 + (VI–3)169
Papier am seitlichen Rand gewellt, Wasserflecken. Vereinzelt Spuren von Insektenfraß. Gegenblätter fehlen zu Bl. 85, 132–136, 161, 162 und 165 (jeweils ohne Textverlust). Reklamanten, teilweise beschnitten. Foliierung 20. Jh. in Bleistift am rechten oberen Rand.
Schrift:
Schriftart: Bastarda
Schriftraum wechselnd: Bl. 2r–12v: 145 x 95, von Tintenlinien gerahmt, zu 26 Zeilen. Bl. 13r–60v: 145/150 x 100, von Bleistiftlinien gerahmt, zu 26–30 Zeilen. Bl. 61r–95v: 145 x 95, von Tintenlinien gerahmt, zu 29–30 Zeilen. Bl. 96r–138v: 160 x 100, zu 30 Zeilen. Bl. 139r–169v: Von Tintenlinien gerahmt, zu 29–30 Zeilen. Zirkelstiche. Bastarda, wohl von einer Hand, Wechsel im Duktus (oder Schreiber?) ab Bl. 96r.
Ausstattung: Rubriziert   

Einband: 15. Jh.     Gotisch     Streicheisenlinien   Blindstempel        
Braunes Leder über Holz mit Streicheisenlinien und Blindstempeln. Leder fleckig (Wasserschaden), an den Ecken Holz tw. freiliegend. VD: Von zweifachen Streicheisenlinien gebildeter Rahmen, Mittelfeld durch dreifache Streicheisenlinien diagonal unterteilt. Rahmen gefüllt mit Einzelstempel Strauch in Rechteck (Nr. 1). Oberes und unteres Dreieck des Mittelfelds gefüllt mit Einzelstempel Blüte, vierblättrig, mit Zwischenblättern, in Rhombus (Nr. 2). HD: Von zweifachen Streicheisenlinien gerahmt, Mittelfeld von zweifachen Streicheisenlinien diagonal unterteilt, in den dreieckigen Flächen je ein Einzelstempel Nr. 2. Leder–Metall–Schließe, Metall am Lederriemen verziert mit Blütenranke, am VD Fensterlager erhalten. Am VD Titelschild, Papier 15. Jh. Tractatus de superstitionibus Nicolai de Jaur. Cum aliis tractatibus quorundam authorum. Rücken: Drei Doppelbünde, Feld 1 mit Titelschildchen 18. Jh. (?) Tractatus de superstitionibus Nicolaii de Jaur. Feld 3 Signaturschildchen Papier 20. Jh. (siehe bei Geschichte). Holz an Innenseiten der Deckel freiliegend. VDS Abklatsch von Bl. 1r, Besitz-, Signatur- und Klassifikationsvermerke (siehe bei Geschichte). HDS leer.


Verortung in Salzburg auf Basis des Inhalts, vgl. 125r–126r: Casus riservati für Diözese Salzburg mit Vermerk am Schluss: … et illos casus singulos et omnes reservamus in nostra diocesi etc. (siehe bei Inhalt). Schenkungsvermerk Bl. 1r mit Nennung eines pastor in Colsass, evt. Andreas Wurm de Bamberg, unter Abt Kaspar Augsburger 1475 als Pfarrer von Kolsaß eingesetzt, vgl. Kalendar im Necrologium minor St. Georgenberg-Fiecht, Stiftsbibliothek, Hs. 89 (Ms. 44), Bl. 25r (vgl. Thomas Naupp, Beiträge zur Kultur- und Geistesgeschichte der Benediktinerabtei St. Georgenberg-Fiecht von den Anfängen bis zur ersten Aufhebung im Jahre 1807 [= Staatsprüfungsarbeit am Institut für Österreichische Geschichtsforschung]. Wien 1980, hier 82), auch Besitzer von St. Georgenberg-Fiecht, Stiftsbibliothek Hs. 132 (Ms. 216), Hs. 149 (Ms. 147), Hs. 152 (Ms. 168) sowie Herzogenburg, Stiftsbibliothek, Ms. 79.
Besitzhinweise und Signaturen: Bl. 1r Schenkungsvermerk 15. Jh. Venerabilis domine et magister observande venerabilis dominus meus pastor in Colsass hoc ydolum sew munisma (?) divi mei fratris imperatoris offert et presentat hic (?) non revisus videlicet sincerus effectivus et pensandus. Bl. 2r Signaturvermerk 19. Jh. in schwarzer Tinte am oberen Rand II,59. Signatur 20. Jh. 59: Bl. 1v am oberen Rand und VDS auf Signaturschildchen zusammen mit Besitzvermerk in blauer Tinte Bibl. Fiecht Hs. 59, am Rücken am Signaturschild. Am VDS Klassifikationsvermerke in Bleistift 20. Jh. DK 234.1: 091 / HS 24, darunter DK 17: 091, darunter DK 031: 091, darunter DK 248.1: 091.
Kataloge: Im Katalog Benedikt Herschl (um 1650, St. Georgenberg-Fiecht, Bibl., o. Sign.) eingetragen auf S. 284 als Nicolai Jaur de Superstitionibus. Item Seneca de Remediis fortuitorum MS. Im St. Georgenberg-Fiechter Handschriftenverzeichnis 1809 von P. Jakob Andexer (St. Georgenberg-Fiecht, Bibl., Hs. 127 [Ms. 14 bzw. 14a]) nicht verzeichnet. Im Inventar von Bachmann 1939, 94 unter den Schriften theologisch-, philosophisch-, und religiösen Inhalts als Tractate de superstitionibus Niclai de Jaur, Seneca, Thomae etc. 15. Jh., Signatur MS 59 BIV 4 eingetragen. Im Handschriftenkatalog von Santer/Kramer 1978, 51 verzeichnet. Im Katalog Jeffery/Yates 1985, 140–143, beschrieben unter der HMML-Projektnummer 28,797, Mikroverfilmung 1973.

Datierung nach Wasserzeichenbefund.

Bearbeitung und Digitalisierung: Universitäts- und Landesbibliothek Tirol, Projekt Manuscripta monastica 2024–2026 – Kulturerbe digital. Vorläufige Beschreibung: SW (2024); Dateneingabe: FM 12-2025 / AP 8-2026; Wasserzeichen: Maria Stieglecker, Juli 2026
"Inventar von Bachmann", "Handschriftenkatalog von Santer/Kramer", "Jeffery/Yates 1985", "RB", "Thorndike-Kibre", "GW", "Bloomfield", "Glorieux RT", "Little 1904", "PL", "Hain", "Walther, Initia", "Kaeppeli"
alle Initien
(1r) Schriftproben: Anrufungen und Bibelverse (u. a. Ps 37,8).
(1v) Leer.
(2r-69r) Nikolaus Magni de Jawor: Tractatus de superstitionibus (Stegmüller, RB, Suppl. Nr. 3210. Thorndike-Kibre 1284).
   1
2r Tit.: Incipit tractatus de superstitionibus magistri Nicolai magni de Jäur theologiae professoris.
Quoniam lumbi mei impleti sunt illusionibus (Ps. 37,8). Constat fidem veram caritate informatam lumen existere animarum humanarum ... — ... licet nobis semper cum submissione et praesuppositione divinae voluntatis.
(69v-95v) Iohannes Castellensis: Spiritualis philosophia (Ed. Clemens Stroick, Unpublished Theological Writings of Johannes Castellensis. Ottawa 1964, 147–194. - Vgl. z. B. Melk, Benediktinerstift, Cod. 751/1 (729, –), München, BSB, Clm 18195 u. a.).
   1
69v Tit.: Incipit tractatulus utilis et pulcher de notitia sui ipsius capitulum primum qualiter perfecta et humilis sui ipsius notitia omnibus aliis scientiis utilior est et proferenda.
Cogitanti mihi philosophari de et super vera et profunda ac salubri sui ipsius perfecta cognitione ... — ... ibi prefata debite sibi scio modo singulariter applicaverit etc. Deo gratias. Et sic est finis.
(96r-103v) Seneca, L. Annaeus : Liber de remediis fortuitorum bonorum ad Gallionem (Ed.: Robert J. Newman, Lucii Annaei Senecae De remediis fortuitorum liber ad Gallionem fratrem. Diss. Baltimore 1984 , 119–126. Otto Rossbach [Hg.], De Senecae Philosophi Librorum Recensione et Emendatione, Breslau 1888 [Nachdruck Hildesheim 1969] [=Breslauer philologische Abhandlungen], 99–109. Drucke: GW M41389– M41391 u.ö. – Bloomfield Nr. 2956).
(104r-117r) Ps.-Thomas de Aquino: De divinis moribus (Ed.: Roberto Busa [Hg.], Thomae Aquinatis opera omnia 7. Stuttgart 1980, 706–709. – Glorieux RT Nr. 14ey. Little 1904 165).
(117v-125r) De absolutione casuum riservatorum.
   1
117v Pro forma et modo absolutionis tam accensuris ecclesisticis ... — ... si debilior vacus se ventre rebsolvit. Et haec sint et epiloge et breviter dicta super casibus papalibus episcopalibusque omnibus. Laus Deo patri.
(125r-126r) Casus riservati der Diözese Salzburg.
   1
125r Isti sunt casus episcopales secundum diocesim Salzburgensem pro quibus confitentes ad episcopum sunt remittendi. Primo coiens cum moniali consecrata vel virgine ... — ... et illos casus singulos et omnes reservamus in nostra diocesi etc.
(126r-v) Absolutionsformel/-ritus, vgl. Burchard Wormacensis, Decretorum Libri XX, Liber 19, Kap. 3–4 (Druck: PL 140, 950–951).
(126v-133v) Manuale confessariorum (Vgl. St. Georgenberg-Fiecht, Bibl., Hs. 91 [Ms. 45], Bl. 1r–7r, dort Henricus Langenstein de Hassia zugeschrieben, bei Thomas Hohmann, Initienregister der Werke Heinrichs von Langenstein, in: Traditio 32 [1976] 399–426 nicht angeführt. Vgl. München, BSB, Clm 27441, Bl. 223r–226v und Clm 27374, Bl. 5ra–7rb.).
   1
126v Tit.: Haereticus
Est pie recipiendus et debet quaeri quomodo perpetraverit ... — ... usum rationis iudicandum est de mortali vel veniali secundum regulas praedictas etc.
(133v-138r) Ps.-Thomas de Aquino: Tractatus de periculis contingentibus circa sacramentum eucharistiae (Druck: Hain 1375–1384).
   1
133v Tit.: Tractatus de periculis contingentibus circa sacramentum eucharistiae et de remediis eorundem ex dictis sancti Thomae de Aquino incipit etc.
Primum periculum est, quod si sacerdos morte vel gravi infirmitate praeoccupetur antequam missam finiat ... — ... quam praeceptum quod a ieiunis sumatur etc. Est finis huius tractatus.
(138v) Leer.
(139r-145v) De contemptu mundi. Hier Bernhardus zugeschrieben, entspricht nicht Bernardus Claraevallensis, De contemptu mundi. Vgl. Innsbruck, ULB Tirol, Cod. 759, Bl. 72r–80r; Salzburg, Erzabtei St. Peter, Bibliothek, b II 6, Bl. 53r–62r; Salzburg, Erzabtei St. Peter, Bibliothek, a III 33, Bl. 276r–282r; Augsburg, Staats- und Stadtbibliothek, 2 Cod. 183.
   1
139r Tit.: Contemptus mundi beati Bernhardi etc.
Christus Iesus dominus noster, mundi salvator creans salutem nostram loquitur … Intrate per angustam portam … [Mt 7, 13.14]. Circa haec verba dicit glossa interliniaris quamvis caritas sit lata ... — ... natus pro nobis homo factus est nobis amen.
(145v) Ad contemnandum prospera (Walther, Initia Nr. 18017).
   1
145v Sit tibi pulchra domus si splendida mensa quid inde ... — ... sola manet merita quia gloriaberis inde.
(145v) Adversa ad sustinendum (Walther, Initia Nr. 17640).
   1
145v Si caecus claudus datus es languore quid inde ... — ... si patiens fueris semper laetaberis.
(146r-v) Auctoritates (u. a. Franciscus, Bernardus, Eccl. 7.40, Gregorius).
   5
146r Dum recordor, quod sum civis ... — ... et ut civis refrigesco.
146r Memorare novissima tua et in aeternum non peccabis.
146r Ebrietas auferet memoriam dissipat ... — ... et extremant salutem animae.
146v Utinam, fratres, essemus cupidi gratiae spiritalis ... — ... nos utilia et fructuosa.
146v Omne quod in praesenti tempore acquiritur ... — ... divitiae permanet in aeternum.
(146v-164r) Speculum artis bene moriendi (Druck: GW 592 und GW 592a, hier Albertus Magnus zugeschrieben, GW 2597–261405N, erweiterte Ausgabe. – Bloomfield 1076. Kaeppeli 965, hier Eberhardus Mardach Norembergensis zugeschrieben).
   1
146v Tit.: Incipit tractatus de arte moriendi bonus et utilis prologus etc. In nomine sanctae et individuae trinitatis amen.
Cum de praesentis exilii miseria mortis transitus ... — ... in tuo conspectus gaudeat in aeternum qui vivit ac regnat cum Deo patri in unitate spiritus sancti Deus per omnia saecula saeculorum amen.
(164v) Leer.
(165r-167r) Homilia.
   1
165r Item si placet prothemate potes accipere id quod scribitur ad Ephesios quinto Subiecti invicem in timore Christi (Eph 5,21). Item aliud ad Hebraeos 13 Oboedite praepositis vestris et subiacete eis (Heb 13,17). – Subiecti estote omni humanae creaturae propter Deum 1 Petr 2° (1 Pet 2,13). Advertendum dicit beatus Gregorius in omelia (?) de uno minore super Lucam. Si consideremus fratres carissimi quae et quanta sunt quae nobis promittuntur ... — ... quam nobis concedat qui est benedictus in saecula amen etc.
(167r-v) Glosse zu Sir 7,40 (?).
   1
167r Ecclesiastici 7mo dicitur fili memorare novissima tua et in aeternum non peccabis (Sir 7,40). Glossa timore prohibente quae sint autem novissima nostra memoranda declarat Bernhardus ... — ... nisi sit durior adamante haec ille etc. Et sic est finis.
(168r-169v) Leer.